Het laboratorium voor Dendrochronologie

De dendrochronologie (van het Griekse dendron: boom, chronos: tijd en logos: wetenschap) is een methode om hout te dateren door de jaarlijkse groeiringen van bepaalde bomen te onderzoeken (beuk, eik, naaldbomen...). Ze laat toe om te bepalen in welke periode - in het beste geval met een foutenmarge van slechts één jaar - de boom werd geveld en werd gebruikt in architectuur, timmerwerk, meubilair, de vioolbouw...

 

Enregistrement des cernes sur macro-photographies numériques étalonnées par une échelle semi-millimétrique. Peinture sur panneau. Anonyme, début XVe siècle, Calvaire des Tanneurs, Bruges, cathédrale Saint-Sauveur.© P. Fraiture (KIK-IRPA)

Préparation d'un chemin de mesure dendrochronologique sur la base d'une sculpture.  Maître d'Elsloo, Saint Quirin, Gerdingen, O.L.V kerk. ©P. Fraiture (KIK-IRPA)

 

Deze analysemethode wordt toegepast op verschillende soorten van objecten:

-         Het roerende erfgoed:

schilderijen op paneel;

houten beeldhouwwerken;

snaarinstrumenten;

platten van manuscripten;

roerende goederen zoals schrijnen, koffers, koorstoelen...

-         Het architecturale erfgoed:

dakgebintes en vakwerkconstructies;

vloerplanken, lambriseringen en plafonds;

trappen, ramen, deuren, ander schrijnwerk...

-         Het archeologische erfgoed:

overblijfselen van constructies (woning, brug, haven...);

artefacten;

boten;

tonnen, waterputten...

 

 

Hubert van Eyck et Jan van Eyck, Retable de l'Agneau mystique, Gand, cathédrale Saint-Bavon. Panneau central de la partie inférieure représentant l'Adoration de l'Agneau. A l'occasion du projet international d'étude et de conservation du Retable de l'Agneau mystique qui a débuté en avril 2010, l'IRPA s'est vu confier la charge, entre autres, de l'examen dendrochronologique des panneaux centraux du retable : Dieu le Père, la Vierge et Saint Jean pour la partie supérieure du retable, l'Adoration de l'Agneau pour l'inférieure (étude scientifique financée par la Getty Foundation - Getty Grant Program, Panel Paintings Initiative). © KIK-IRPA

De wetenschappelijke benadering, het soort van ingreep en de gebruikte werktuigen worden door de dendrochronoloog aangepast in functie van het type van geanalyseerd object en van de conservatiecontext. Een dendrochronologische studie omvat bijvoorbeeld:

-         een voorafgaande expertise van de te dateren elementen;

-         een aangepaste monstername: kernen, verzagen of digitale macro-foto's (voor waardevolle   objecten);

-         bereiding van monsters en het registreren van de breedtes van de jaarringen;

-         synchronisatie van de dendrochronologische reeksen van de monsters;

-         datering van deze dendrochronologische reeksen;

-         interpretatie van de resultaten en contextualisering.

Carottages à l'aide de tarières montées sur perceuses électriques (à gauche, tarière de 5 mm de diamètre pour prélèvement d'une solive de plancher ; à droite, tarière de 23 mm de diamètre pour prélèvement d'une poutre sous plancher). Anthisnes, Ancienne Brassine. Etude en cours, à la demande du SPW, DGO4, Liège 1, Service d'Archéologie en province de Liège. ©P. Fraiture (KIK-IRPA)

Carottages à l'aide de tarières montées sur perceuses électriques (à gauche, tarière de 5 mm de diamètre pour prélèvement d'une solive de plancher ; à droite, tarière de 23 mm de diamètre pour prélèvement d'une poutre sous plancher). Anthisnes, Ancienne Brassine. Etude en cours, à la demande du SPW, DGO4, Liège 1, Service d'Archéologie en province de Liège. ©P. Fraiture (KIK-IRPA)

 

De expertise wordt voorgesteld in de vorm van een verslag dat het volledige protocol van de analyse beschrijft, alsook de resultaten van het onderzoek en de dendrochronologische gegevens, dit alles geïllustreerd met grafieken en met afbeeldingen.

 

Bardage en bois. Bruges, Vlamingstraat, Kortewinkel. © P. Fraiture (KIK-IRPA)

De informatie opgeleverd door een dendrochronologische analyse gaat verder dan alleen maar een datering. Bij de datering van een houten element specificeert de dendrochronologie onder meer de geografische herkomst van de gebruikte boom, wat toelaat om de handelsnetwerken van het ruwe materiaal te reconstrueren. Daarnaast biedt een dendro-archeologische studie informatie over de know-how van de vroegere houtbewerkers, over het bosbeheer, over de selectie van de grondstof...

Bekijk de voornaamste projecten van het Laboratorium voor dendrochronologie

Douves de tonneau en épicéa (Picea abies) mise au jour sur un site gallo-romain à Harelbeke (Musées royaux d'Art et d'Histoire, Bruxelles). © KIK-IRPA.
Douves de tonneau en épicéa (Picea abies) mise au jour sur un site gallo-romain à Harelbeke (Musées royaux d'Art et d'Histoire, Bruxelles). © KIK-IRPA.
Douves de tonneau en épicéa (Picea abies) mise au jour sur un site gallo-romain à Harelbeke (Musées royaux d'Art et d'Histoire, Bruxelles). © KIK-IRPA.

In februari 2010 organiseerde het KIK, i.s.m. de Université de Liège, de Vrije Universiteit Brussel, de Université Libre de Bruxelles en de Association du Patrimoine Artistique, een colloquium over de bijdragen van de dendrochronologie aan de menswetenschappen: Tree rings, art, archaeology.Scientia Artis 7

Programma

Klik hier om de opnames van de lezingen te beluisteren 

De akten werden in november 2011 gepubliceerd

in de Scientia Artis-reeks van het KIK.

 

Bekijk hier de inleiding van het boek

 

Klik hier voor meer info

 

 

 

Contactpersoon: Pascale Fraiture - pascale.fraiture@kikirpa.be